Süt Sığırı Ahırlarının Planlanması

Bu yazıyı beğendiniz mi?
Evet (44) Hayır (3)
Kategori Proje - Fizibilite Yazar Nihal GÜVEN Tarih 07.07.2009 17:27

Yorum(lar) Henüz yorum yazılmadı Yorum yaz Yorum Yaz

Bu yazi 41450 kez okundu


Etiketler sığır, süt, ahır, barınak, planlama, çiftçi, broşür.
Ülkemiz süt sığırı işletmelerinin en önemli sorunlarından biri ahırların yapımıdır. Üreticilerimiz çoğu zaman pahalı damızlık hayvan almakta, beslemeye yeterince özen göstermekte, hastalıklara karşı duyarlı davranmakta, ancak sağlıklı ahır yapımına gerekli özeni göstermemektedir.

SÜT SIĞIRI AHIRLARININ PLANLANMASI

U.Ü. Ziraat Fakültesi Tarımsal Yapılar ve Sulama Bölümü

1. GİRİŞ

Ülkemiz süt sığırı işletmelerinin en önemli sorunlarından biri ahırların yapımıdır. Üreticilerimiz çoğu zaman pahalı damızlık hayvan almakta, beslemeye yeterince özen göstermekte, hastalıklara karşı duyarlı davranmakta, ancak sağlıklı ahır yapımına gerekli özeni göstermemektedir. Halbuki verimli ve sağlıklı hayvanların modern ahırlarda barınma zorunlulukları vardır.
 
Hayvancılığa barınakların yapımı ile başlanır. Barınak sağlıklı olursa başarı şansı artar. Tersine ilkel ve yanlış yapılırsa sorun üreticinin baş belası olur. Hatalı barınakların sonradan düzeltilmesi çok zor ya da imkansızdır.
 
Gelişmiş ülkelerde planlı ve sağlıklı barınak, üreticinin altyapısı, üretimin sigortasıdır. Üretimin düzgün bir biçimde yapılmasının sağlanması ve ucuzlatılmasında ilk düşünülen konu modern barınak yapımıdır. Süt sığırları için planlı ve uygun ahır yapımı oldukça önemlidir. Çünkü işletmenin değerli ve hassas olan hayvanlarını belli bir disiplin altında uzun süreli barındırmak, gerekli olan bir çok işlemi belli bir düzen içerisinde gerçekleştirmek zorunluluğu vardır. Ahır planlaması denilince sadece sağılır ineklerin barınacağı yapı düşünülmemelidir. İşletme bir bütün olarak ele alınmalı sağılır inek ahırı yanında, buzağı, dana, düve ve kuru ineklerin barınacağı ahırlar ile ot, silaj, katı-sıvı gübre depoları, çeşitli koruma yapıları işletme sahibi ya da çalışacak işçinin barınacağı evin de birlikte düşünülmesi gerekir.

Başlangıçta planlanan sürü büyüklüğünün ilerde değişebileceği mutlaka ele alınmalıdır. Bu nedenle süt sığırı ahırı planlamasına başlanırken önce ölçekli bir yerleşim planı yapılmalı, bu plan üzerinde neyin nerede olacağına bu tesislerin ilerde nasıl büyüyebileceğine ve işletme için alt yapı ve ulaşımın nasıl karşılanacağına karar verilmelidir. Yerleşim planı ve yerleşim planı üzerinde düşünülen yapılardan hangilerinin öncelikle yapılacağına ve nasıl bir ahır sistemi inşa edileceğine karar verilirken uzman kişilere danışılmalı, plan ve projelerinin özel özenle hazırlatılması sağlanmalıdır.

Süt sığırcılığı işletmelerinde inek adedinin belli bir sayının üzerinde olması arzu edilir. Avrupa Topluluğunda işletmelerin sağılır inek adedi 40 olarak hedeflenmiştir. Ülkemizde de bu tür işletmelerin ticari işletmelere dönüştürülmesi, örneğin inek sayısının en az  20'ye çıkarılması hedeflenmelidir. Böylece işletmelerde modern sağım yerinin kurulması ve modern ahır sistemlerinin yapılması mümkün olacaktır. Başlangıçta inek sayısı az olsa bile ilerideki gelişmeler dikkate alınarak en az 20 sağılır ineğe göre ahırlar planlanmalı, böylece işletmelerin  gelişmelerinde teknoloji kullanılmasına olanak yaratılmalıdır.

Uygun süt sığırı ahırları planlanır ve yapılırken;
1. Barınacak hayvanların temiz hava, sıcaklık ve nem gibi çevre isteklerinin en iyi biçimde karşılamasına,
2. Hayvanların yaşam tarzına ve davranışlarına uygun olmasına,
3. Ahır içerisinde esas olan yemleme sağım, gübre temizliği ile diğer bakım işlerine yönelik işlerin kolayca yapılmasına ve işgücü gereksinimin en aza indirilmesine,
4. Ahır ve elemanlarının yapım maliyetinin ucuz olmasına,
5. Ahır içerisinde sürü yönetiminin kolay yapılmasına,
6. Ahır tipinin mekanizasyon ve teknoloji uygulamasına yatkın olmasına özel özen gösterilmelidir.

2. AVLU YERLEŞİM PLANININ HAZIRLANMASI

Süt sığırı işletmelerinin başarısı herşeyden önce düzenli bir işletme avlusunda gerçekleştirilebilir. Bir süt sığırcılığı işletmesinin kurulmasında gelecekteki ve günümüzdeki gelişmeler dikkate alınarak uygun bir yer seçimi ilk adımı oluşturur. Amaç, uzun yıllar sorunsuz hizmet veren, işletmeciliğin kolaylıkla yerine getirildiği, az işgücünün kullanıldığı, gelecekteki gelişmelere olanak sağlayan bir işletmenin kurulmasıdır.

Süt sığırı işletmesinin kurulmasına karar verilmeden önce bazı konuları incelemek ve değerlendirmekte yarar vardır. Öncelikle, sadece varolan hayvan sayısı ve olanaklar dikkate alınmamalıdır.

Mevcut işletme avlusunun durumu, yeni gelişmeler ve düzenlemeler için uygun mudur? Yeni yapılacak binaların ve modern bir tesisin yer gereksinimi orada karşılanabilecek midir? Avlu içerisinde araç hareketini sağlayacak yeterli yol ve alan mevcut mudur? Gelecek yıllarda yapmayı düşündüğünüz yapılar için yeterli alanınız var mı? Komşu işletmelerdeki genel eğilimler süt sığırı yetiştiriciliği yapmanız için elverişli midir? Bu soruların yanıtları olumlu ise mevcut işletmede genişlemeniz ya da yeni binalar planlamanız mümkündür. Aksi takdirde, ayrı bir alanda yeni bir işletme avlusu yeri seçilmesi zorunluluğu doğacaktır.

Güncel gelişmeler çerçevesinde yeni yatırımcılar süt sığırcılığı işletmesi kurmak isteyebilirler. Bu durumda öncelikle işletmenin kurulacağı yerin yeniden  seçilmesi ve planlanması zorunluluğu vardır. Çünkü hayvansal faaliyetler belirli bir işletme avlusu üzerinde yapılır. İşletme avlusu yerleşim planlamasına yer seçimi ile başlanılır.

İşletme yerleşim yeri seçilirken, gözönünde tutulacak en önemli faktörlerden biri seçilecek yerin arazi durumudur. Arazinin işletme merkezi ile olan ilişkisi, drenaj sorunu, toprak özellikleri, ulaşım, elektrik ve su temini gibi alt yapı sorunlarının kolay çözülebilmesi, rüzgar durumu, güneş ışığından yeterli yararlanılabilme durumu, ortaya çıkacak atıkların uzaklaştırılması, tesislerin doğal çevreye uyumu ve yaratacağı çevresel sorunları gözönünde tutulmalıdır.

Seçilen yerleşim alanının yürütülecek süt sığırcılığı faaliyetine uygun biçimde düzenlenmesi gerekir.

İşletme avlusunda binalar düzenlenirken, yapıların birbirleriyle olan uyumuna özen gösterilmelidir. Ahır, yem depolama yapıları (silo, kuru ot deposu vb.) gübre deposu, sağım yeri birbirinden ayrılamayan bir bütünü oluşturur. Ahır ve diğer yapıların avlu içerisinde uygun bir şekilde düzenlenmesiyle, en az düzeyde işgücü kullanımı sağlanır, etkili rüzgar yönü dikkate alındığından doğal havalandırma istenildiği gibi yapılabilir, sinek ve koku özellikle konutlara zarar vermez. Binalar düzenlenirken çiftlik görünüşüne dikkat edilmeli, kirlilik, koku, fazla trafik yaratan gübre, silaj, ot, yem hazırlama üniteleri işletme giriş yerine göre ters yöne yerleştirilmeli, sağım yeri ise sütün kolay alınabileceği biçimde düzenlenmelidir. İşletme binaları düzenlenirken işletme içi ulaşımı kısa ve kolay olmalı, çiftlik atık ve yüzey suları kolay uzaklaştırılabilmelidir.

İmar Kanunu'na göre tarımsal işletmelerin planlanmasında birtakım farklı düzenlemeler mevcuttur. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'nın uygulamaları, 1985 yılında çıkarılan 3194 sayılı imar kanunu ve belediye ve mücavir alan sınırları içinde ve dışında planı bulunmayan alanlarda uygulanacak imar yönetmeliği doğrultusunda yapılmaktadır.
3194 sayılı kanunun 27. maddesi ve ilgili yönetmeliğin 57. maddesinde köy ve mezraların yerleşik alanlarında kurulması düşünülen bina ve yeniden inşa edilecek yerleşimlerde şu uygulamayı esas tutmuştur: "Belediye ve mücavir alanları dışında köy nüfusuna kayıtlı ve köyde sürekli oturanların köy yerleşik alanları civarında ve mezrada yaptıracağı konut, hayvancılık ve tarımsal amaçlı yapılar için inşaat ve iskan ruhsatı aranmaz. Ancak, yapının Fen ve Sağlık kurallarına uygun olması ve muhtarlıktan izin alınması gerekir" denmektedir.

Yönetmeliğin 58. maddesinde ise "57. madde de bulunan yapılar dışındaki ruhsata tabi yapıların inşaat ve yapı kullanım izni, valiliklerce ve yeminli serbest mimar ve mühendis bürolarınca verilir" denmektedir.
 
Özetle, yapı kullanım izni köy sınırı içerisinde kalan alanlarda köy muhtarından, belediye ve mücavir alan sınırlarında ise belediyeden, belediye ve mücavir alan sınırları dışında ise Bayındırlık ve İskan Müdürlüklerinden alınmak zorundadır.              


3. SÜT SIĞIRI AHIRLARI

Ahır, hayvanların sağlıklı ve yüksek süt verimi sağlayacağı, yem dağıtımı, gübre temizliği, sağım ve diğer bakım işlerinin kolaylıkla yürütülebileceği bir mekan olup, süt sığırı işletmelerinin can damarıdır. Bu nedenle, ahırların planlanmasına büyük özen gösterilmelidir.

İklim etmenleri, hayvan organizmasını çeşitli yönlerden etkilediğinden barınakların yapımında önemi büyük olmaktadır. Bu nedenle, bölge iklim koşulları iyice incelenerek hayvan sağlığı ve verimi üzerindeki olumsuz etkileri ekonomik sınırlar içerisinde giderebilecek barınak tipleri üzerinde durulmalıdır. Hayvan verimine etkili olan en önemli çevre koşulları; sıcaklık, bağıl nem, ortam havasının bileşimi, havalandırma kapasitesi, hava akım hızı ve aydınlatmadır.

Sıcaklık, hayvanların fizyolojik etkinlikleri, sağlık ve verimleri ile barınakta çalışan işçilerin sağlığı yönünden en önemli çevre koşuludur. Süt sığırları için çevre sıcaklığı geniş sınırlar içerisinde değişmektedir. Bu sınır, sığırların barındıkları ahırların kapalı ve açık olmasına göre ayrıcalık gösterir. Kapalı ahırlarda 10-15?C arası en uygun sıcaklık değeridir. Zorunlu durumlarda bu değer +7?C'ye kadar inebilir. Daha düşük sıcaklıklar, ahır içerisinde nem yoğunlaşmasını artırması ve uygun olmayan bir çalışma ortamı yaratması nedeniyle istenmez. Sığırların açık ahırlarda barındırılmaları durumunda sıcaklığın 0?C'nin altına düşmesi büyük bir sorun yaratmaz. Ancak, dikkat edilmesi gereken nokta; ani sıcaklık değişimlerinin sığır sağlığı ve verimi üzerine yapacağı olumsuz etkilerle karşılaşılmasıdır. Sığır yetiştiriciliğinde, önemli çevre koşullarından bir diğeri de bağıl nemdir. Bağıl nemin sığırlar üzerine olan etkisini sıcaklıkla birlikte düşünmek gerekir. Sığırlar soğuk ve nemli havadan, soğuk ve kuru havaya göre daha fazla rahatsız olmaktadır.Bu nedenle, 10-15?C'lik sıcaklık sınırlarında bağıl nem %70-80 alınabilir. Yüksek sıcaklık ve bağıl nem hayvanlarda yem yeme isteğini azaltacağından hayvan veriminde büyük oranda düşüşler kaydeedilecektir. Iyi bir havalandırma sisteminin kurulması, gerektiğinde soğutma sistemiyle ortam sıcaklığının düşürülmesi ve iyi bir yapı yalıtımıyla bu sorun giderilebilir.

Ahırlarda uygun çevre koşulunun yaratılmasında, iklim durumuna bağlı olarak yapı elemanlarından kaybolan ısı miktarını azaltıcı önlemlerin yanında, yeterli havalandırma yapılması zorunludur. Havalandırma ile barınak içerisinde bulunan sıcak ve kirli hava dışarı atılmakta, hayvanların yaşam ve verimini sürdürebilmesi için gerekli oksijen sağlanmakta ve zararlı gazlar, istenmeyen kokular ve havada bulunan zararlılar uzaklaştırılabilmektedir. Ayrıca, nem düzeyi de ayarlanabilmektedir.

Ahırlarda sağlanması gereken iklim koşullarından bir diğeri de ışıktır. Aydınlatma doğal ya da yapay yoldan gerçekleştirilebilir. Aydınlatma ile yemleme ve iş kolaylığının sağlanması amaçlanır. Doğal ışıktan yararlanmak için ahır duvarlarına eşit aralıklarla pencereler yerleştirilir. Doğal aydınlatmada pencere yüzeyinin hesabında bölgenin iklim koşulları dikkate alınmalıdır. Çoğunlukla ahır tabanının 1/15-1/20'si genişliğindeki pencere yüzeyi yeterli aydınlatmayı sağlar. Soğuk bölgelerde bu oran 1/25'e kadar düşürülebilir. Yapay aydınlatmada elektrik ampülleri ve flouresans lambalar kullanılmaktadır. Yapay aydınlatmada 100 lux'lük bir ışık şiddeti yeterli kabul edilir. Bunun için ahır tabanının 1 m2'sine 25-30 watt'lık ışık kaynağı önerilir.  

Süt sığırı ahırları, bölgenin iklim koşulları ve işletmecilik anlayışına bağlı olarak 3 farklı tipte planlanabilmektedir:
1) Bağlı Duraklı Ahırlar
2) Serbest Açık Ahırlar
3) Serbest Duraklı Ahırlar


3.1. Bağlı Duraklı Ahırlar

Bağlı duraklı ahırlar, küçük kapasiteli işletmelerde ya da sürüdeki hayvanların süt verim ve kalitesinin yüksek olması durumunda bireysel bakım ve gözlemlerin daha iyi yapılabilmesi amacıyla kullanılan barınaklardır. Bu ahır sisteminde, hayvanların dinlenme, yemlenme ve sağım işlemleri duraklarda yapılmaktadır, dolayısıyla hayvan başına daha az alana ihtiyaç duyulur. Sıcak, kuru ve iyi bir havalandırmaya sahip bağlı duraklı ahır sisteminde ineklerin bakımı  özenli ve kolaylıkla yapılabilir. Ahırlarda temiz bir ortam yaratılabilmesi için yeterli hacmin yaratılması(ahır yüksekliği yeterli olmalı) ve iyi bir havalandırma sisteminin oluşturulması gerekir.

Bağlı duraklı ahırlarda duraklar, hayvan sayısına bağlı olmak üzere tek sıralı, çift sıralı veya ikiden fazla sıralı yapılabilir. Hayvan sayısı 10'dan az ise tek sıralı uygundur. Diğer durumlar, hayvan sayısı, mekanizasyon durumu, istenilen genişlik ve uzunluğa göre değişiklik göstermekle birlikte en yaygın kullanılanı çift sıralı olanıdır.

İki sıralı ahırlar, hayvanların yüzünün birbirine dönük olarak, ya da yüzleri duvara dönük olacak biçimde planlanır. Bu farklılık, yem dağıtım ve gübre temizleme mekanizasyonuna göre belirlenir. Hayvan sayısının az olması durumunda yoğun işgücünü, gübre temizliği ve sağım oluşturduğundan (işgücü zamanının yaklaşık % 60-65'i) ve ahır iç duvarlarının gübre temizlenmesi sırasında kirlenme olasılığı nedeniyle ineklerin dışa bakacak biçimde düzenlenmesi daha uygundur. Hayvan sayısının fazla olduğu ahırlarda yem dağıtımı mutlak mekanizasyon gerektirdiğinden ve ahır genişliğini azaltmak amaçlandığından  içe bakan düzenleme sistemin planlanması daha uygundur. Bu düzenleme, gübre temizliğinde ızgaralı sistem kullanıldığı durumlarda da geçerlidir.

Bağlı duraklı ahırların istenilen biçimde kullanılabilmesi için, ahır tabanını oluşturan bütün elemanların uygun biçimde düzenlenmesi gerekir. Ahır tabanı, yemlik yolu, yemlik, durak, idrar kanalı ve servis yolu olmak üzere 5 bölümden oluşur(Şekil 1). Ahır tabanına ilişkin bir kesit görünüş Şekil 2'de görülmektedir.

3.1.1. Yemlik Yolu
 
Yemlik yolu, yem dağıtımında ve yemliklerin temizliğinde kullanılan kısımdır. Yemlik yolu genişliği, yem dağıtımının elle ya da mekanik araçlarla yapılmasına bağlı olarak değişir. En az genişlik 75-100 cm olmak üzere, traktör ve benzeri araçların kullanıldığı durumlarda 240-350 cm arasında olabilir. Yemlik yolu tabanı betondan yapılmalı ve traktör ile römorkun yüküne dayanabilecek biçimde yeterli kalınlıkta olmalıdır.
 
3.1.2. Yemlikler

Yemlikler, 50-70 cm genişliğinde, duraktan 20 cm yükseklikte ve 10 cm genişliğinde beton bölme ile ayrılan bir bölümdür. Hayvanların rahat yem alımını sağlayan, kolaylıkla temizlenen ve aşınmaya karşı dirençli malzeme kullanımıyla oluşturulan yemlikler, hayvan sağlığı ve işletmecilik yönünden olumlu sonuçlar verir. Yemlikler, yemlik yoluyla birlikte düz düzenlenebileceği gibi ineklerin yem yemelerini kolaylaştıracak biçimde dairesel yada yay kesitli yapılabilir.

Şekil 1. Bağlı duraklı, ızgaralı ahır taban planı.


Şekil 2. Bağlı duraklı bir ahıra ilişkin kesit görünüş

 
3.1.3. Duraklar

Duraklar, ahır taban düzenlemesinde en önemli elemanlardır. Durakların şekli ve boyutları, sığırların ırkına, yaşına, ağırlığına ve uygulanacak durak düzenleme biçimine bağlı olarak belirlenir. İnekler, hemen hemen tüm zamanını duraklarda geçirir. Bu da gösteriyor ki, başarılı bir süt sığırcılığında iyi verim alabilmek için durakların düzenlenmesine özel önem vermek gerekir. Durak şekli ve boyutu belirlenirken hayvan davranışlarının (yemleme, yatma, kalkma, idrar ve dışkılarını yapma) dikkate alınması gerekir. İneklerin duraklarda rahat hareket edebilmeleri, temiz ve kuru kalabilmeleri, meme ve bacak yaralanması görülmemesi, yan duraklardaki hayvanları rahatsız etmemeleri için durak uzunluk ve genişliklerinin uygun biçimde boyutlandırılması gerekir.

Durakların uzunlukları bölgenin iklim koşulu, hayvanın yaş ve ağırlığı, gübre temizleme sisteminin özelliğine bağlı olarak 150-175 cm arasında olmalıdır. Durak uzunluğunun 200 cm ve üzeri olduğu uzun durak sistemi de çeşitli yerlerde uygulanmakla birlikte, ahır boyutlarını artırması, altlık ihtiyacının fazlalığı, ineklerde özellikle meme kirliliğinin sıkça görülmesi nedeniyle önerilmemektedir. Uzun duraklarda, gübrenin durak üzerine düşmesini engellemek amacıyla düşük voltajlı elektrik kablo sistemi kullanılabilir. Bu sistem ineklerin idrar ve dışkısını yaparken gösterdiği doğal harekete bağlı olarak düzenlenir( Şekil 2).

Durak genişlikleri yine hayvan ırkına, yaş ve ağırlığına ve bağlama sisteminin özelliğine göre belirlenir ve uygulamada 110-115 cm genişlik önerilir. Bu boyutlardan daha geniş olan duraklarda inekler duraklara paralel veya çapraz olarak yatar ve diğer inekleri rahatsız edebilir ya da idrar ve dışkısını duraklara yaparak kirlenmelere yol açabilir. Dar olan duraklarda ise inekler sıkışabilir ve bunun sonucunda çeşitli yaralanmalarla karşılaşılabilir.

Durak uzunluk ve genişlikleri hayvan ırkı, yaş ve canlı ağırlığa göre Çizelge 1 ve Çizelge 2'de verilen ölçülerde boyutlandırılabilir.

İnekleri duraklarında birbirinden ayıran, durak bölmeleri metal boru kullanılarak değişik biçimlerde düzenlenebilir.

 Çizelge 1. Çeşitli süt ineği ırklarına göre durak boyutları
 
Sığır Irkı Durak Boyutları (cm)
 Genişlik Uzunluk
Holstein
Jersey
Yerli Irklar 105-120
100-105
105-120 150-170
135-150
140-160
 
Çizelge 2. Hayvan ağırlığına göre durak boyutları(Düşük voltajlı elektrik kablo sistemi        
                Kullanımında)
 
Hayvan Ağırlığı Durak Boyutları (cm)
 Genişlik Uzunluk
500 kg ve altı
600 kg
700 kg ve üstü 120
125
150 165-175
175-180
200

Durakların tabanı, hayvanların duruş ve yatışında rahatlık ve durak temizliğini sağlamak amacıyla önden geriye doğru % 1-2 eğim verilerek düzenlenmelidir. Durak tabanı, yaygın olarak beton kullanılarak yapılır, ancak yalıtım sağlayan özel malzemeler de (taban tuğlası)  kullanılabilir.

Bağlı duraklı ahırlarda hayvanların sıcak ve kuru kalmalarını sağlamak amacıyla altlık malzeme kullanımı gerekir. Genellikle sap ve saman yaygın kullanılan altlık malzemesidir. Ancak, bu malzemenin pahalı olması ve fazlaca işgücü gerektirmesi başka alternatiflere yönelmeyi gerektirir. Örneğin, son yıllarda kauçuk kullanımı yaygınlaşmaya başlamıştır.

Bağlı duraklı ahırlarda ineklerin su gereksinimi karşılamak amacıyla her iki durağa hizmet edecek biçimde, durak ön yüzeyinden 50 cm yukarıda otomatik suluklar tesis edilmelidir. Sulukların bakımına özen gösterilmeli, bulaşıcı hastalığa sahip hayvanları duraklardan ayırarak diğer hayvanlara bulaşması önlenmelidir.

3.1.4. İdrar Kanalı

İdrar kanalı, idrar, gübre ve temizleme suyunun belirli bir süre toplandığı ya da iletildiği bölümdür ve gübre işletim sistemine bağlı olarak belirlenir. İdrar kanalı genişliği, elle ya da mekanik temizlemeye bağlı olarak en az 30 cm, mekanik küreyici sistemler kullanılıyorsa en az 60-80 cm alınmalıdır. Kanal derinliği en az 20 cm olmak üzere, gübre temizleme sık aralıklarla yapılmıyorsa 40 cm alınabilmektedir. Izgara tabanlı sistemlerde ise, durak uzunluğu kısaltılarak gübrenin ızgara içine düşmesi sağlanır, ızgara genişliği 80-100 cm, kanal derinliği de 80-100 cm alınabilir.

3.1.5. Servis Yolu

Servis yolu, ahır temizliği, sağım, altlık malzemenin serilmesi, hayvanların duraklara giriş ve çıkışları amacıyla kullanılan bölümdür. Servis yolu genişliği, ahır içi düzenleme biçimi, gübre temizlemede traktör ya da diğer mekanik araç kullanımı, sürü büyüklüğü gibi özelliklere bağlı olarak tek sıralı ahırlarda 120-150 cm, iki sıralı ahırlarda 150-250 cm arasında alınabilir. Servis yolunda boyuna ve idrar kanalına doğru % 1-2 arasında bir eğim verilmesi temizlik işlemlerini kolaylaştırır.

3.2. Serbest Açık Ahırlar

Serbest açık ahırlar, ineklere serbestçe hareket etme olanağının tanındığı bir ahır sistemidir. Hayvanların soğuk iklim koşullarından çok fazla etkilenmediği bilinen bir gerçektir. Ilıman iklimlerdeki sağılır inekler için düşük sıcaklıklar oldukça önemsizdir. İnekler için kritik sıcaklık -25 C'ye kadar düşebilmektedir. Bu nedenle, süt sığırcılığında tamamen kapalı, ağır ve pahalı ahırlar yerine daha hafif, maliyeti düşük, açık ahırlar seçilmektedir. Bu ahırlar hayvanların doğal davranışlarına da uygundur.

Bu sistemin en yaygın uygulaması; üç tarafı kapalı güney veya doğuya bakan bir cephesi açık, hayvanların yağışlardan korunması için üzeri uygun bir çatı ile örtülmüş barınaklar yapılmasıdır. Bu tür ahırların süt sığırcılığında kullanılmasını engelleyen en önemli etmen ayrı bir sağım ünitesinin oluşturulması zorunluluğudur. Bu ahırlar inşaat maliyeti ve işgücü kullanımı açısından bağlı duraklı ahırlara göre daha uygundur. Ancak inşaat maliyeti yönünden ekonomik olabilmesi için inek sayısının en az 20 olması gerekir. Daha az sayıda ineğe sahip işletmeler için maliyeti yüksek ayrı bir sağım ünitesi inşa etmek ekonomik olmayacaktır.

Bilindiği gibi klasik bağlı duraklı ahırlarda en fazla zaman alan ve yapılması zor olan iş gübre temizliğidir. Açık serbest ahırlarda gübre ahır içerisinde biriktirilir ve yılda bir veya bir kaç kez temizlenebilir. Böylece gübre temizliği için harcanan zaman ve iş gücü azalacaktır. Sağım işinin ayrı bir sağım ünitesinde yapılması ve hayvanların yem yemelerinin kolaylaştırılmış olması  nedeniyle de işgücünden tasarruf sağlanır. Bu sistemin diğer yararları, hayvan sayısındaki artışa kolayca uyum sağlaması, daha iyi kalitede ve fazla miktarda gübre elde edilmesi ve yangına, depreme karşı sürünün güvenliğinin daha kolay sağlanabilmesi sıralanabilir.

Bu tür ahırların olumsuz yönü ise yataklık gereksiniminin çok fazla olmasıdır. Yataklık olarak kullanılacak sap miktarı sığır başına günlük yaklaşık 5-6 kg'dır.  Kullanılan sap miktarı, kış barındırma süresinin uzunluğu, sap kalitesi ve yerleşim sıklığına bağlıdır. Ahıra günlük olarak altlık ilavesi yapılmalı ve ideal koşullarda sığırların sabah sağımından sonra altlığı yenilenmiş yani taze altlığa sahip ahıra geri dönmesine olanak tanınmalıdır. 

Serbest açık ahırlar dinlenme yeri, gezinme yeri, yemleme yeri, sağım yeri ve süt odası olmak üzere 4 üniteden oluşmaktadır (Şekil 3).

Şekil 3. Bir serbest-açık ahır taban planı


3.2.1. Dinlenme Yeri

Sığırların yattığı, tabanına altlık serilmiş, üzeri çatı ile kaplı bölümdür. Hayvanları rüzgar, yağmur, kar ve güneş gibi olumsuz dış hava koşullarından korumak için üç tarafı kapalı, doğu veya güneye bakan cephesi açık olarak yapılırlar.

Dinlenme yeri tabanı, maliyeti düşük olan toprak malzemeden olabilir. Ancak, gübre temizliğinde kolaylık sağlaması açısından beton malzeme tercih edilmektedir. Tabanda beton kullanılması durumunda tabana gezinme yerine doğru eğim verilmelidir. Dinlenme yerinde normal koşullarda günlük altlık kullanılmaktadır. Altlığın az kullanılması durumunda, hijyenik koşulların kötüleşmesi, hayvan rahatlığının azalması, meme kirliliğinin ve buna bağlı olarak da çeşitli meme hastalıklarının artması gibi sorunlar ortaya çıkmaktadır. 

Dinlenme yerinde biriken altlık ve gübrenin yüksekliği hayvanların ahırda kalma sürelerine bağlı olarak değişir. Bu yükseklik 50-100 cm arasında olabilir. Serbest ahırlarda yan duvar yüksekliği, soğuk bölgelerde 2.50-2.75 m, ılıman iklime sahip bölgeler ile sıcak bölgelerde 2.75-4.00 m olmalıdır.

Dinlenme yerinin hayvanların sağlığı açısından kuru olmasına özen gösterilmelidir. Bu nedenle, özellikle yağışın fazla olduğu yerlerde dinlenme yerinin drenaj koşullarının iyileştirilmesi yönünden ahır tabanı, gezinme yerinden 20-25 cm daha yüksekte olmalıdır. Böylece, yağış sularının gezinme yerinden dinlenme yerine girmesi önlenmiş olur. Dinlenme yerinde hayvan başına 5-7 m2'lik bir alan ayrılmalıdır.

Dinlenme yerinde veya dinlenme yerine ekli olarak buzağı ve dana bölmeleri, hasta hayvan bölmesi, doğum bölmesi gibi özel bölmeler düşünülebilir.  

3.2.2. Gezinme Yeri

Gezinme yeri, dinlenme alanın açık cephesi önünde hayvanların temiz hava ve güneşten yararlanmaları ve rahatça gezinebilmeleri için ayrılan kısımdır. Bu alan soğuk rüzgarlardan korunmuş olmalıdır. Temizlik açısından gezinti yeri tabanının beton olması tercih edilmektedir. Taban toprak olursa yağışlar ve hayvanların idrar ve gübresinin  etkisiyle çamur oluşumu ve buna bağlı olarak da hayvanlarda aşırı kirlenme ortaya çıkacaktır.

Gezinme yeri tabanına dış tarafa doğru % 2-3'lük bir eğim verilmelidir ve yağış sularının uygun bir biçimde uzaklaştırılmasına olanak yaratılmalıdır. Gezinme yeri traktör ve küreyicinin kullanımına olanak tanıyacak ölçüde geniş olmalı ve uygun şekilde bölünmelidir. Böylece birkaç günde bir yapılacak gübre temizleme işi kolayca gerçekleşebilir. Gezinme yerinde hayvan başına ayrılacak alan en az dinlenme yerindeki alan kadar olmalıdır. Ancak, inek başına 9 m2'nin üzerinde yer ayrılması daha olumlu sonuçlar vermektedir.

Sulukların gezinme yerine yerleştirilme yerleri de oldukça önemlidir. Kirlenme oluşmaması için suluklar dinlenme yerinden yeterince uzak olmalı ve yemleme, altlık ilavesi veya küreme esnasında kirlenebileceği ya da zarar görebileceği yerlere ve bu işleri önleyecek biçimde yerleştirilmemelidir. Suluklar otomatik suluk veya su tankı biçiminde olabilir. Otomatik suluk kullanılması durumunda her 25 inek için 1 otomatik suluk hesaplanmalıdır. Sulukların yapılışında yörenin iklim durumu ve donma sorunu gözönünde tutulmalıdır.

3.2.3. Yemleme Yeri

Bu sistemde yemleme yeri, gezinme yerine bitişik yerleştirilmiş yemliklerde yapılır. Yemlikler, genellikle gezinme yerinin ön tarafına yerleştirilir. Yemin yağışların etkisiyle ıslanmasını ve zarar görmesini önlemek için yemliklerin üzeri bir çatı ile örtülür. Çatının geniş yapılması halinde yazın hayvanlar yem yerken güneşten de korunmuş olurlar.

Gezinme yeri tercihan betonla kaplanır. Yemlik yerinin en az bir hayvan boyu kadar olan bölümüne gezinme yerine doğru % 9 eğim verilmelidir. İneklerin buralarda uzun süre kalmaları ve yatmaları, böylece bu kısımların aşırı kirlenmesi önlenmiş olur.

Yemlikler, farklı malzemeden çeşitli şekillerde yapılabilmektedir. Ancak, en çok tercih edilen yemlikler beton yemliklerdir. Yemlik tabanı doğal zemine oturabileceği gibi daha yüksekte de olabilir.

Yemleme genişliği ineklerin yararlanma durumuna göre değişmektedir. Eğer ineklerin tamamının aynı anda yemlenmesi düşünülüyorsa her inek için 60-75 cm yemleme genişliği hesaplanmalıdır. Yem, yemliklerde sürekli olarak bulunduruluyor ve inekler istedikleri zaman yem yiyebiliyorlarsa 30-40 cm yemleme genişliği yeterlidir.

3.2.4. Sağım Yeri ve Süt Odası

Serbest açık ahırlarda mutlaka ayrı bir sağım yeri ve süt odasına gereksinim vardır. Sağım yeri ve süt odasına ilişkin bilgiler serbest duraklı ahırlar bölümünde verildiğinden burada ayrıca anlatılmayacaktır.
 
3.3. Serbest Duraklı Ahırlar

Uzun deneme ve araştırmaların sonucunda bağlı duraklı ahırlarla, açık-serbest ahırların olumlu yönleri ele alınarak geliştirilen bir ahır tipidir. Bu ahırlar daha da geliştirilerek, dış hava ortamının ahır içinde oluşturulduğu soğuk ahır tipine dönüştürülmüştür. Bu ahırlar, gelişmiş ülkelerde son yıllarda tercih edilen rakipsiz ahır şeklidir.

Uygun planlanan ve projelenen soğuk ahırlarda hayvanlar hem normal ve doğal yaşamlarını sürdürebilmekte ve sağlıklı olmakta hem de yapım maliyeti oldukça ucuzlatılmakta, mekanizasyon ve teknoloji kullanımına yatkın olduğu için işler kolaylaştırılmakta, işletmede işçilik oldukça azaltılmakta ve üretim maliyeti düşürülmektedir. Bu tür ahırlarda bir işgücü ile 50-60 ineğe bakılabilmektedir.

Serbest-Duraklı ahır, ülkemizin her tarafında uygulanabilir. Ancak sürüdeki inek sayısının 20'nin üzerinde olması gerekmektedir. Böylece modern sağım yerinin yapılması olanağı yaratılmış olur.

İşletmecilikte başarı iyi bir projelemeye ve kaliteli bir inşaata bağlıdır. Ahır ve ünitelerinin uzmanlarca planlanması ve projelenmesi gerekir. İnekler bu ahır tipinde, inek sayısına bağlı olarak düzenlenen duraklarda dinlenirler.

Serbest duraklı ahırlar açık ya da kapalı planlanabilir. Her iki ahırda soğuk ahır karekterinde yapılabilir. Bu ahırlarda ahır yapı elemanları hafif yapı tarzında, en basit yapı malzemesi ile yalıtıma gerek kalmaksızın oluşturulur. Böylece inşaat masrafı azaltılır. Kapalı ahır tipinde iyi bir havalandırma düzeni ile kış ve yaz ahır içi iklim ortamı yaratılır.

Serbest duraklı ahırlar, en az 20 ineğe sahip işletmeler için önerilebilir. Çünkü, bu ahırla aşağıdaki faydalar sağlanmaktadır:

a. İşgücü Yönünden Faydalar
1. Yapı şeklinin işgücü kullanımını kolaylaştırması
2. İş yoğunluğunun azalması
3. Kaza, yangın ve deprem riskinin az olması
4. Çalışma zamanı gereksinimin azaltılması

b. İnşaat ve Teknik Yönden Faydalar
1. İnşaat maliyetini düşürmek mümkündür.
2. Eski binaların kullanılmasına uygundur.
3. İşletme sahibi kendi işgücü olanaklarını kullanabilir.

c. Hayvan Sağlığı ve Davranışı Yönünden Faydalar
1. Ahır içerisinde fonksiyonlar ayrıldığı için bireysel alanların iyi düzenlenebilmesi mümkündür.
2. İneklerde az yaralanma meydana gelir.
3. İneklerin doğal yaşamına uygun barınma vardır.
4. Meme kontrolleri daha iyi yapılabilir.
5. Uygun ahır içi iklimi kolay ayarlanabilir.

İşletmelere bu ahır tipi önerilirken bazı koşullara uyulması zorunluluğu vardır:

a. İnşaat ve Teknik Yönden Zorunluluklar
1. İnşaat yatırımı en fazla bağlı duraklı ahırlar kadar olmalıdır.
2. İşletmede gelişme ve büyüme yavaş yavaş olmalıdır.
3. Sağım yeri için yatırım çok yüksek tutulmamalıdır.

b. İşgücü Yönünden Zorunluluklar
1. İşgücü gereksinimi bağlı duraklı ahıra göre mutlaka azaltılmalıdır.
2. İyi bir düzenleme ile sağım işi kolay hale getirilmelidir.
3. Gübre temizleme, yemleme ve diğer işler kolay yapılır biçime getirilmelidir.

c. Sürü Yönetimi Açısından Zorunluluklar
1. Sürü biçiminde barınma şekli oluşturulmalıdır.
2. Bireysel alanlar iyi bir biçimde düzenlenmelidir.
3. İneklerin bireysel kontrolüne olanak yaratılmalıdır.
Serbest duraklı ahırlar çeşitli biçimde düzenlenebilir.
 
3.3.1. Kapalı ve soğuk ahırlar

Ahır elemanlarının tümü kapalı alan içerisindedir. İnekler serbest durumda olduğu için ahırda sürekli açık olan havalandırma açıklıkları vardır. Bu nedenle, ahır içi iklim değerleri dış hava ortamına yakındır. Bu ahırlara soğuk ahır denmektedir. Ahır içinde devamlı temiz hava akımı vardır. Bu ahır türü gelişmiş ülkelerde son yıllarda yaygın olarak kullanılmaktadır (Şekil 4).
   
Şekil 4. Bir soğuk ahırın taban planı.

Bu ahırlarda yalıtım malzemesine gerek yoktur. Basit yapı malzemesi kullanıldığı için hafif yapı tarzındadır. Maliyet ucuz olabilmektedir.

 
3.3.2. Kısmen açık, dışarda gezinme yeri olmayan ahırlar

Bu ahırlarda duraklar, gezinme yerleri ve yemliklerin üstü kapalıdır. Ancak yemlik yolu dışarda olabilir. Ahırın ön yüzeyi açık yapılır. Ahırda sürekli temiz hava egemendir. Sağım yeri ahıra bağlantılı biçimde düzenlenir (Şekil 5).


 

Şekil 5. Kısmen açık, dışarda gezinme yeri olmayan bir ahırın taban planı.
3.3.3. Açık, dışarda gezinme yeri olan ahırlar

Bu sistemde sadece durakların bulunduğu kısmın üzeri kapalıdır. İnekler dışarda bulunan gezinme yerlerinde gezinir ve orada bulunan yemliklerde yemleri yerler (Şekil 6 ).

 


Şekil 6. Açık, dışarda gezinme yeri olan bir ahır taban planı.

3.3.4. Kapalı, sıcak ahırlar
 
Bu sistemde ahır elemanları kapalı ahırda bulunur. Ahır havalandırma sistemi arzu edildiği zaman açılır. Ahırda kış ve yaz iklim koşullarının ayarlanabilmesi için duvar ve çatıda yalıtım malzemesine gereksinim vardır. Ahır sıcaktır, inşaat maliyeti yüksektir. Son yıllarda kullanımından vazgeçilmektedir (Şekil  7 ).

 
 Şekil 7. Kapalı ve sıcak ahır taban planı.

3.3.5. Ahır Elemanları

Serbest duraklı ahırların belli başlı elemanları, duraklar, gezinme yerleri, yemlik ve yemlik yolu ile sağım yerinden oluşur.

3.3.5.1. Duraklar

Serbest duraklı ahırlarda duraklar, ineklerin istedikleri zaman gelip dinlenebileceği yerlerdir. Duraklar planlanırken, hayvanların huzurla dinlenebilmesine, ahır içinde iyi bir trafik oluşmasına,  temizleme işinin rahat ve kolay yapılabilmesine özen gösterilmelidir (Şekil 8 ).

  
 Şekil 8. Serbest durak kesiti.
 
Duraklar çukur ve düz yapılabilir. Şayet altlık kullanılacaksa çukur, altlık kullanılmıyacaksa düz yapılabilir. Durak tabanında yalıtım yapılması altlık kullanımını oldukça azaltabilir. Durak taban malzemesi olarak birçok alternatif bulunmaktadır. Bakımı düzenli yapılan sıkıştırılmış toprak durak tabanı, iyi bir alternatiftir. Bu tip durak tabanı, sıkıştırılmış ağır bünyeli kil ya da kireç taşı ile birlikte kullanılabilir. Toprak durak tabanı, duraklarda dinlenen inekler için iyi bir yastık görevini görürken, duraklara giriş çıkışlarda ayaklarının temiz olmasını sağlar. Ayrıca, iyi sıkıştırılmış bir toprak durak tabanı diğer durak alternatifleriyle birlikte kullanılabilmektedir.  Buna karşılık, belirli bir süre kullanıldığında aşınmalar olur ve düzenli bir bakımı gerektirir. Temiz kum, serbest duraklar için mükemmel bir taban ve yataklık malzemesidir. Iyi sıkıştırılmış toprak tabanı üzerindeki 15-20 cm kalınlığındaki kum tabakası iyi bir yastık görevi üstlenmesinin yanısıra drenajı sağlar ve mastitis gibi meme hastalıklarına neden olan bakterilerin gelişimini kısıtlar.

Bir diğer durak tabanı alternatifi, kauçuk taban malzemesinin beton zemin üzerine ya da içerisine oturtulacak biçimde kullanımıdır. Kauçuk taban malzemesi altlık gereksinimini azaltması ve sıcak bir ortam yaratması nedeniyle tercih edilmemektedir.

Sayılan bu alternatifler dışında bez örtülü durak tabanı ve otomobil lastiği kullanılarak yapılan durak tabanı düzenlemeleri uygulanabilmektedir.
 
Duraklara verilecek boyutlar ineklerin cinsine, ayakta duruş, yatış-kalkış pozisyonu ile idrar ve dışkı yaparken gösterdiği hareket tarzına bağlı olarak değişir (Çizelge 3) Ahıra alınacak inek ırkının mutlaka bilinmesi gerekir.

Çizelge 3. Serbest durak boyutları
 
Hayvanın Yaşı ve Ağırlığı  Durak Boyutları (cm)
 Genişlik Uzunluk Yükseklik
Buzağılar

6 Hafta-4 Ay
5-7 Ay

Dana ve Düve

8 Ay-Doğuma Kadar

Sığırlar

450 kg
550 kg
635 kg
725 kg 

60
75

90

110
115
120
120 

135
150

170

200-210
215
215-230
230-240 

70-80
90

90-100

100-110
110
110
110-120


Planlanacak durak sayısı inek sayısına bağlıdır. Büyük işletmelerde durak sayısı % 10 oranında az tutulabilir. Çünkü araştırmalarda, ineklerin bütününün gece bile aynı anda duraklarda dinlenmediği görülmüştür.

 

3.3.5.2. Servis yolları-gezinme yerleri

Serbest duraklı ahırlarda duraklara, suluklara, yemliklere, sağım yerine gidiş-gelişler servis yolları kanalı ile olmaktadır. İnekler dinlenmedikleri zamanda bu yolları gezinti yeri olarak kullanır.

Servis yolları ve gezinme yerlerinin boyutlandırılmasında gübre küreme sistemleri gözönünde tutulur. İki durak arasındaki servis yolları traktörle temizlemede en az 2.4-3.0 m, yemliklerle duraklar arasındaki yerler ise 3.20 m olmalıdır.

Servis yolları ve gezinme yerlerinin taban eğimi ahır uzunluğuna bağlı olarak değişir. Çok uzun ahırlarda taban düz yapılırken, kısa ahırlarda % 1-2 boyuna ve enine eğim verilebilir.

Servis yolları tabanı duraklardan 20-25 cm, yemlik duvarından 30-50 cm aşağıda yapılır. Böylece kürenen gübrenin duraklara ve yemliklere akması önlenmiş olur (Resim 1).


 

 Resim 1. Kapalı-soğuk bir ahırda servis yolu ve durakların görünüşü.

Gübre küremenin traktörle yapılması durumunda traktör girişi ve çıkışı kolay olabilecek biçimde kapı sisteminin oluşturulması gerekir.

Servis yolları ve gezinti yeri tabanı beton yada sıcak asfaltla kaplanabilir. Sıcak asfalt, ineklere yürüme rahatlığı ve emniyeti sağlaması ve aşınan yüzeylerin bakımının daha kolay yapılabilmesi nedeniyle önerilebilir. Gezinti yerlerinden sağım yerine gidiş-gelişler kolay bir sürü yönetimi olacak biçimde düzenleme yaratılmalıdır.

3.3.5.3. Yemlikler ve Yemlik Yolları

Serbest duraklı ahırlarda ahır uzunluğunu belirleyen temel eleman, her bir inek için ayrılan yemlik yerinin toplam uzunluğudur. Bütün ineklerin aynı anda, yemlikte yem yedikleri gözönünde tutulacak olursa ahır uzunluğu inek sayısına bağlı olarak değişir. Her ineğe verilmesi gereken yemlik uzunluğu 65-75 cm'dir.

Yemlikler ineklerin yem alımını kolaylaştıracak şekilde yapılır. Silaj kullanan işletmelerde yemlikler 60-75 cm genişlikte özel olarak kaplanmalıdır. Aksi halde silajdaki kimyasal maddeler betonu tahrip eder (Şekil 9).

Yemlik tabanı gezinti yerinden 5-15 cm yukarda, yemlik duvarının gezinti yerinden yüksekliği 30-50 cm alınır. Yemliklerin yemlik yoluna bakan kısmı yemlik yolu ile aynı yükseklikte tutulur. Böylece yem dağıtım işi, yemlik yolunun ve yemliklerin temizliği kolaylaşır( Resim 2 ).


 

Resim 2. Yemlik ve yemlik yolunun görünüşü.


Yemliklere ayırma ünitesi (kilitleme sistemi) yapılır (Şekil 10). Böylece ineklerin yem yerken birbirlerini rahatsız etmesi önlenmiş, ineklerin kontrol altında tutulması, zaman zaman yakalanması, aşı ve suni tohumlama yapılması kolaylaşmış olur.
Şekil 9. Bir yemlik kesiti.

Yemlik yolu yemin yemliklere dağıtılmasını sağlayan yerdir. Genişliği kullanılan yem dağıtım ekipmanlarına bağlı olarak değişir. Ancak römorklü traktörün ya da yem dağıtım makinalarının kolayca girebileceği ve yemliklere yakın yemin kirletilmiyeceği bir genişliğin verilmesi gerekir. Şayet birkaç günün yemi yemlik yoluna dökülecekse bu genişlik dahada artırılmalıdır. Yemlik yolu genişliği; yemlik genişlikleri hariç en az 2.50 m alınmalıdır. Toplam genişlik çift yönlü yemlemede 3.90 m, tek yönlü yemlemede 3.10 m alınması gerekir. Yemlik yolunun zaman zaman temizlenmesi mümkün olmalıdır.

 Şekil 10. Kilitleme sistemi detayı.

 


3.3.5.4. Sağım Yeri

Serbest duraklı ahırlarda sağım, özel düzenlenmiş sağım merkezinde yapılır. Sağım yeri ahır planlamasına başlanırken belirlenir. Sağım yeri seçilirken, ahırdan ineklerin kolayca gidip gelmeleri, sağılan ineklerin diğerleriyle karışmamaları, sağım yerinin ilerde büyütülebileceği gözönünde tutulmalıdır. Sağım yeri, ahır içerisinde düzenlenebileceği gibi ahıra bitişik de düzenlenebilir. Sağım yeri, ahır içerisindeki diğer işleri, örneğin yemlemeyi, gübre temizlemeyi ineklerin sağım yerine ulaşımını engellememelidir.

Sağımdan çıkan ineklerin yemlik yerlerine ya da suluklara kolay ulaşmaları istenir. Çünkü sağımdan sonra inekler yem yeme ya da su içmek istemektedir.

Sağım yerinin kapasitesi sağılır inek sayısına bağlıdır. Sağım yeri, küçük işletmelerde her sağımın 1.5 saat, büyük işletmelerde 2-3 saati geçmemesini sağlayacak biçimde planlanır.

Sağım merkezinin ve donatısının başlangıç yatırımı oldukça fazladır. O nedenle modüler sistem düşünülmelidir. Küçük işletmelerde sağım yeri aynı zamanda kesif yemin kontrollü verileceği yer olabilir. Sağım yerinin düzenlenişi ve boyutları sağım elemanlarını üreten firmalarla birlikte belirlenmelidir.

Serbest duraklı ahırlarda sağım merkezi işgücünde büyük tasarruf ve kolaylık sağlarken, ineklerin bireysel kontrolü ve hijyenik süt elde edilmesine de olanak sağlar (Şekil 11).

Büyük sürülerde sağılacak ineklerin gruplar halinde birbirlerine karışmalarını da önlemek için sağımdan önce bekleme yerlerine alınır. Küçük işletmelerde ise uygun düzenleme ile servis yolları bekleme yeri olarak kullanılabilir. Bekleme yeri ile sağım yerinin tabanı ineklere yürüme emniyeti yaratacak biçimde olmalıdır. En iyi zeminlerden biri sıcak asfalttır.


Şekil 11. Balıksırtı sağım sistemi.

4. DİĞER YAPILARIN PLANLANMASI

4.1. Diğer Hayvan Barınakları

Buzağı ve düveler, süt sığırı işletmelerinin gelecekteki sürü yapısını oluşturur. Damızlık hayvanlar, sürünün en iyisi, genetik olarak daha önceki hayvanlara göre en güçlüsü olmalıdır. Bunun başarısı, iyi bir ıslah programını izlemenin yanı sıra damızlık hayvanlarının üretim potansiyeline ve sağlığına uygun barınak planlanmasına bağlıdır.

4.1.1. Buzağı-Dana Ahırları

Sığır yetiştiriciliğinin ekonomik başarısı, büyük oranda buzağı kayıplarının azlığına bağlıdır. Buzağı yaşamının ilk 4 ayı en kritik dönemdir. Dünyadaki ortalama buzağı ölüm oranı, solunum yolu enfeksiyonu ve ishale bağlı olarak %10-11 arasında değişmektedir. Kayıp oranının azaltılması için, buzağılara uygun çevre koşullarının sağlanması gerekir. Bu amaçla buzağı barınaklarının planlanmasına önem verilmelidir. Buzağılara uygulanan bir takım barındırma tipleri bulunmaktadır. Bunları, geleneksel ve yeni sistemler olarak iki ana gruba ayırabiliriz.

Geleneksel barınma, sıcak ahırlar şeklinde düzenlenmekte, ahır içerisinde yeterli havalandırma bulunmadığından  koku, mikrop sorunu ve ısı birikimi görülmektedir. Genellikle bağlı duraklı küçük işletmelerin ahır sisteminde buzağılar, sağılır ineklerle birlikte aynı ortamda barındırılmaktadır. Bu durum hastalıklarla mücadelede sorun yaratmaktadır. Bu sistemin özellikle büyük sürülerde farklı biçimde düzenlenmesi gerekir.

Buzağılar dış hava koşullarına kolaylıkla uyum sağlayabilir. O nedenle açık havada barınmaları mümkündür. Buzağılar ilk günlerde bireysel barındırılmalıdır(Şekil 12).


 Şekil 12. Bireysel buzağı kulübesi kesiti.
Bireysel bölmelerde buzağıların birbirlerini emmesi engellenmekte, ağız sütünü almaları ve kontrolleri kolay olmaktadır. Yaklaşık 2 hafta bu bölmelerde kalan buzağılar daha sonra grup bölmelerine alınmalıdır. Çünkü buzağıların birlikte yaşamaya alışmaları ve kesif yeme hızlı alışmaları arzu edilir.

Günümüz modern süt sığırı yetiştiriciliğinde, doğal ortamın hakim olduğu yalıtımsız barındırma sistemleri buzağı-dana ahırı olarak önerilmektedir. Yalıtımsız, kapalı ve açık buzağı barınakları iyi bir havalandırmaya sahiptir ve buzağı ve dana için arzu edilen ortamı sağlar.

4.1.2. Düve ve Kuru İnek Ahırları

Belli büyüklükteki işletmelerde sürü yenileme yada satış amaçlı düvelerin,  kuruya çıkan ineklerin barındırılması amacıyla ayrı ahırların planlanması gerekebilir. Sür sığırı işletmelerinde, toplam sağılır sürünün % 15'i ya da 1/6'sı yıl içerisinde düzenli  bir işletmecilik yapılabilmesi için kuruya ayrılmalıdır. Düve ve kurudaki ineklerin barınmasında işçilik ve yem ekonomisi sağlamak amacıyla, hayvanların isteklerini karşılayan, yapı ekonomisine uygun barınak tipleri planlanmalıdır. Düve ve kurudaki inekler için serbest açık, serbest duraklı ve eğik tabanlı ahır sistemleri ahır tipi olarak planlanabilmektedir. Küçük işletmelerde ise sağılır inek ahırların bir bölümü bu hayvanlar için düşünülebilir.

4.1.3. Hasta Hayvan Bakım ve Tedavi Yapıları

Hasta hayvanların sağlık kontrolleri ve gebelikleri sırasındaki bakımları, bağlı duraklı ahırlarda yapılabilmesine karşın serbest ahırlarda ayrı ünitelere gereksinim duyulur. Hayvanların yüklenmesi, ayrımı, bakımı ve sağlıklı doğum yapabilmesi için yer ayrılması gerekir.

Sürüdeki hayvanların bir bölümünün uzun dönemli bir hastalığa yakalanması durumunda    (ayak, bacak ve eklem yeri ağrıları vb. ) diğer hayvanlardan ayrılması uygun olacaktır. Bu amaçla, ahır içerisinde örneğin servis yolu ya da sağım ünitesi yanında uygun ölçeklerde ayrı bölmelerin planlanması yoluna gidilir.

Yapay tohumlama, doğum sonrası bakım, gebelik testleri ve hasta hayvanların tedavisinde uygun bir ortam sağlamak amacıyla tedavi alanı kullanımı gerekli görülür. Barınak içerisinde ya da sağım ünitesi yanında bağlı duraklı ya da bölmeler biçiminde düzenlenen tedavi alanları günlük ve düzenli kontroller açısından yararlı olur. Bunun yanısıra serbest duraklı ahırlarda kilitlenebilir yemlik düzenekleri bakım, kontrol ve yapay tohumlama amacıyla kullanılabilir. Tedavi bölmeleri aynı zamanda doğum bölmesi olarak kullanılmakta olup her 25 inek için en az 1 doğum bölmesi, her 50 inek için 1 tedavi bölmesi planlanmalıdır. Tedavi bölmesinin boyutları en az 3.65x3.65 m boyutlarında olmalıdır.

Ahırlarda, yetişkin hayvanlar tarafından yayılan zararlı etkilere yeni doğan buzağıları karşı karşıya bırakmamak için ayrı bir doğum yeri ayrılması yoluna gidilebilir. Özellikle hayvan sayısı fazla olan işletmelerde bu kaçınılmazdır. Doğum bölmeleri, ineklerin rahat hareket edebileceği ve işçilerin zorlanmadan çalışabilecekleri boyutlarda planlanmalıdır.

İneklerin indirilmesi ve yüklenmesinde yararlanılmak üzere bir rampanın bulunması gereklidir. Yükleme öncesi, inekleri sabit tutmak amacıyla bir bölme rampanın önüne yerleştirilir. Ineklerin rampa yüzeyinde uzanmasını engellemek için rampa zemini basamaklı yapılmalıdır.

Sağılır, kuru inek ve düvelerin ayaklarıyla hastalık taşımalarını önlemek amacıyla, 2 m uzunluk, 1 m genişlik, 0.15 m derinliğinde ayak banyoluğu kullanılmalıdır. Taşınabilir ayak banyoluklarının temizliği, sabit beton banyoluklarından daha kolay olduğundan tercih edilebilir.


4.2. Gübre Depolama Yapıları

Hayvancılık işletmelerinde yaygın olarak gübrenin temizlenmesi, uzaklaştırılması, depolanması ve araziye dağıtımı fazla önemsenmemektedir. Oysa ahır içi temizliği, hayvanların meme ve ayak hastalıkları ile solunum yolu hastalıklarına yakalanmalarını engelleyen önemli bir elemandır. Gübrenin ahır içinden uzaklaştırılması, uygun planlama ve tasarımla işgücü gereksinimini en az düzeyde tutacak biçimde ve kolay olmalıdır. Yaklaşık 600 kg ağırlığındaki bir süt sığırının günlük gübre üretimi 0.05 m3 ya da 50 kg olduğu hesaba katılırsa, gübre temizliği ve depolamanın ne kadar önemli olduğu ortaya çıkacaktır.

Süt sığırcılığı işletmelerinde verimli ve sağlıklı bir üretim için gübrenin günlük olarak ahırdan uzaklaştırılması gerekir. Gübre katı, sıvı ya da karışık bir şekilde temizlenebilir. Bu, ahır sistemi ve taban düzenlemesi ve gübre işletim sistemiyle yakından ilgilidir. Gübre temizliğinde 3 farklı sistem yaygın olarak kullanılmaktadır. Bunlar; traktör ve mekanik küreyicilerle, ızgara tabanlı zeminde ve basınçlı su uygulaması ile yapılan temizlemelerdir.

Gübrenin katı olarak elde edildiği yöntemde, ahır içinden mekanik düzenlerle çıkarılan katı gübre, gübre deposunda depolanır. İdrar ise, katı gübreden ayrı olarak idrar kanalından idrar çukuruna iletilir.
 
Traktör önüne ya da arkasına monte edilen küreyici ile ahırların temizliği ve gübrenin toplanması, serbest duraklı ve serbest açık ahırların temizliğinde tercih edilen bir yöntemdir. Temizlik sırasında ineklerin yaralanmalarını ve stresini engellemek amacıyla hayvanların bulundukları yerden uzaklaştırılmasında yarar vardır. Küreyici ucu kauçuk ile kaplanırsa, küreyici zemin yüzeyini aşındırmaz ve mükemmel bir temizlik sağlanır. Günlük en az 2-3 kez küreme yapılmalıdır. Aksi halde ineklerde ayak hastalıkları artmaktadır.
 
Mekanik küreyiciler, bir zincir ya da halat aracılığıyla hareket eden, bağlı duraklı ve serbest duraklı ahırlarda kullanılabilen bir temizleme sistemidir. Bu sistem ahır boyunun kısa olduğu sistemlerde uygulanabilir. Aksi halde halat kopmaları sorunu ortaya çıkar.

Mekanik küreyicilerin temizlik sırasında yavaş hareket etmeleri, özellikle serbest duraklı ahırlarda inekleri strese sokmaz ve yaralanma riskini azaltır. Mekanik küreyiciler ile istenilen sıklıkta gübre temizliği yapılabilir. Böylece, sığırların temiz olması ve ayak hastalıklarına yakalanması riski azalmaktadır. Bununla birlikte, zincir ve halat kopmalarıyla karşılaşılabilmekte, küreyicinin ulaşamadığı yol kesişme ve bitim yerlerinin temizliğinin elle yapılması gerekmektedir.
 
Izgara tabanlı ahırlar, bağlı duraklı ve serbest duraklı sistemlerde uygulanan bir taban düzenleme ve gübre işletim sistemidir. Gübre, ineklerin ayakları vasıtasıyla gübre kanalına düşmektedir. Zemin üzerinde gübre ve idrar birikimi olmadığından, sığırların ayakları temiz kalmakta, sağım yerine gidiş gelişlerde daha az gübre taşınmakta, dolayısıyla temizlik daha kolay yapılabilmektedir. Bu sistemler gelişmiş ülkelerde çok yaygın olarak kullanılmaktadır. Izgara altına yapılan özel ve doğal gübre iletim sistemi; gübrenin akıcılık özelliği ve yarattığı basınç yardımı ile kendiliğinden gübre deposuna akışını sağlamakta, böylece gübre küreme sorunu, işçilik ve alet-makina kullanımı ortadan kalkmaktadır. Koku olayı da oldukça azaldığından ahır içinde temiz bir hava egemen olmaktadır.

Basınçlı su ile gübre temizleme sistemi, gezinti alanlarının ve durakların temizliğinde zemin yüzeyini aşındırmadan ve hayvanlar ahır içerisinde iken uygulanabilen bir yöntemdir. Ancak, fazla miktarda su kullanımı, büyük kapasiteli havuz ve gübre depolama yapısı gerektirmektedir.

Süt sığırı işletmelerinde ve çevresinde yer altı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesinin önlenmesi, pis koku ve sinek oluşumunun kontrol altında tutulmasında gübre depolamanın önemi büyüktür. Ahır içi gübre temizleme özelliğine göre farklı depolama şekilleri bulunmaktadır. Gübre temizleme, katı gübre elde edilmesine yönelik ise gübrenin katı ve sıvı kısımları ayrı ayrı depolanmaktadır. Oysa, sıvı haldeki gübre karışık biçimde depolanmaktadır (Şekil 13).
 


 Şekil 13. Bir sıvı gübre deposu.

Sıvı gübre, doğrudan ahır tabanında biriktirilerek ya da ahır dışındaki betonarme depolama yapılarında, toprak havuzlarda veya zemin seviyesinin üzerinde yer alan silolarda depolanabilmektedir. Sıvı gübre deposunun kapasitesi, hayvan gübre veriminin yanı sıra hayvan sayısı ve depolama süresine bağlı olarak belirlenir. Bu kapasite günlük inek başına 0.05 m3 olup, ahır ve diğer yapılar basınçlı su ile temizleniyorsa depolama hacmi bunun 2 katı alınmalıdır. Aynı zamanda, silaj sızıntı suyunun gübre deposuna aktarılma durumu, doğal yağış sularının özellikle üstü açık gübre depolarında toplanma durumu ve yazın yüksek sıcaklıklarda oluşacak buharlaşma hesaba katılmalıdır. Sıvı gübre en az 90 gün olmak üzere 1 yıla kadar depolanabilir.

Izgara tabanlı ahırların tabanı, aynı zamanda gübre depolama yeri olarak kullanılabilir. Yüksekliği 2.4 m olarak alınan kanal, yaklaşık 200 gün boyunca hayvan gübresini, sağım ünitesinden gelen suyu, hatta ahır dışından gelen ve dışarıda depolanması istenmeyen atıkların depolanmasını sağlamaktadır.
 
Sıvı gübre depoları, alçak ve yüksek silolar şeklinde düzenlenebilir. Alçak silolar zemin seviyesinin altında, yüksek silolar ise zemin üst seviyesinde betonarme olarak inşa edilir.

Sıvı gübre siloları, ön depolamalı ve pompalı yüksek silolar olmak üzere 2 farklı şekilde planlanabilir. Ön depolamalı sistemde gübre 5-10 gün süreyle geçici olarak biriktirilir. Bu süre sonunda sıvı gübre ana depoya pompalanır ( Şekil 13).

Katı gübre deposu, yüklemeye uygun, doğal drenaj yolları dışında ve su kaynaklarından uzak olacak biçimde yerleştirilir. Gübre arazide kullanılıncaya kadar depolarda kalabilir. Bu süre 6 ay ya da daha uzun olabilir. Depolama kapasitesi belirlenirken bir süt ineği için altlık dahil 50-70 kg günlük gübre verimi olduğu dikkate alınır.


4.3. Yem Depolama Yapıları

Yem depoları, işletmede üretilen ya da dışarıdan satın alınan yemin hayvanların gereksinim duyduğu döneme kadar saklanmasını sağlayan yapılardır.
 
Bir süt sığırcılığı işletmesinde, ineklerin hem yaşama payı ihtiyacını karşılama hem de süt verimini artırmada kullanılacak en uygun kaba yem silajdır.

Silajın depolanmasında çeşitli yöntemler uygulanır. Bunlar, yüksek silolarda depolama, alçak ve plastik silolarda depolama ve balyalar biçiminde depolamadır.

Yüksek silolar, yatırım masrafının yüksek oluşu, yoğun ve özel makine kullanımı gerektirmesi nedeniyle büyük işletmeler dışında planlanması uygun görülmemektedir.

Alçak ve yatay silolar en yaygın uygulanan silo tipidir. Yatay siloların tabanı beton, yan duvarlar taş duvar yada betonarme olarak düzenlenebilir ve yüksekliği 1.80-2.00 m alınabilir. Silo uzunluğu en az 12 m, genişliği en az 3.5 m olmalıdır. Siloya genişlik verilirken işletmedeki hayvan sayısı esas alınır. Silajın bozulmaması için günlük 25 cm uzunluğunda bir silo hacminin tüketilmesi gerekir. Bu nedenle silo genişliği iyi ayarlanmalıdır.

Silaj deposunun iki uç kenarı, açık biçimde düzenlenebileceği gibi, arka yüzeyi kapalı olabilir. Silo tabanı, silaj suyunun depodan uzaklaştırılması için % 1-2 eğimli yapılır. (Şekil 14)
Silaj depolanma hacminin belirlenmesinde, silajlık malzemenin birim hacim ağırlığı
1.55 ton/m³ alınabilir.

 
 Şekil 14. Bir silaj depolama yapısının görünüşü.

Kuru ot, buğday, arpa sap ve samanı gibi kaba yemlerinin depolanmasında, basit ve ekonomik, ayni zamanda yemin kolaylıkla alınması ve zarar görmesini önleyecek bir  planlamanın yapılması gerekir. Kaba yem deposu, yüksek, üstü beşik çatıyla örtülü ve etrafı açık, basit bir yapı tarzında düzenlenebilir. Kaba yem deposu yüksekliği 5 m alınabilir. Depo hacminin belirlenmesinde, yonca kuru otunun balyalı halde birim hacim ağırlığı 6 ton/m³, buğday ve arpa sap ve samanı için 14 ton/m³ alınabilir.

5. YARARLANILAN KAYNAKLAR

ALKAN, Z. 1973. Ahır Planlamasının Teknik Esasları, A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları No:189, Erzurum.
ANONIM, 1991. Handbuch Landwirtschaftliche Betriebslehre, Heinze GmbH, Celle.  
ARICI, İ. 1982. Kırsal Toplu Yerleşim ve İşletme Avlularının Düzenlenmesi. A.Ü. Ziraat Fak. 2. Dergisi, Cilt: 13, Sayı: 3-4. Erzurum.
BALABAN, A. ve E. ŞEN 1988. Tarımsal Yapılar. A.Ü. Ziraat Fakültesi Yayınları: 1083, Ders Kitabı: 311, Ankara.
KTBL, 1990. Beispielhafte Milchviehlaufstaelle bis 40 Kuhplaetze, KTBL-Schrift N.343, KTBL-Schriftenvertrieb im Landw. verlag GmbH-Münster-Hiltrup.
KTBL, 1990. Laufstaelle für kleine Milchviehbestaende, KTBL Arbeitspapier N.151, Darmstadt.
LINDLEY, J. ve J. WHITAKER 1996. Agricultural Buildings and Structures. ASAE, USA.
OLGUN, M. 1991. Tarımsal İnşaat ve Hayvan Barınakları. T.C. Ziraat Bankası Teknik Elemanlar Eğitimi Ders Notu. T.C. Ziraat Bankası Eğitim ve Organizasyon Müd. Ankara.
ŞİMŞEK, E. 1996. Büyük Damızlık Süt Sığırı İşletmesi Optimum Tasarımı Üzerine Bir Araştırma(Doktora Tezi). U.Ü. Fen Bil. Enstitütüsü, Bursa.
WATHES, C.M. ve D.R. CHARLES  1994. Livestock Housing. CAB INTERNATIONAL, Wallingford Oxon OX10 8DE. UK.

Alıntı Bilgileri
Yazarı Prof. Dr. İsmet ARICI, Yrd. Doç. Dr. Ercan ŞİMŞEK, Araş. Gör. Erkan YASLIOĞLU
Kaynağı SÜT HAYVANCILIĞI EĞİTİM MERKEZİ YAYINLARI-HAYVANCILIK SERİSİ : 4 YETİŞTİRİCİ BROŞÜRÜ

Yorum Yaz

Yorum yazabilmeniz için üye girişini yapmalısınız.

Üye Girişi

Yazı Seçenekleri

Yazıyı paylaş Yazıyı paylaş Yorum yaz Yorum yaz/oku
Favorilere ekle Favorilerime ekle
Yazıcı uyumlu sayfa Yazıcı uyumlu sayfa Arkadaşıma bildir Arkadaşıma bildir
RSS RSS

Yazar: Nihal GÜVEN



Adı SoyadıNihal GÜVEN
E-postanihalguven@outlook.com
Kayıt Tarihi7/7/2009

Yazar profili için tıklayınız

Etiket Bulutu

Başa dön
Anasayfa  |  Biz  |  Reklâm  |  İletişim
Her hakkı saklıdır © 2009 TarimBilgiBankasi.com
Tasarım & Programlama: Devrim Altınkurt